Newsletter "Stosunków Międzynarodowych"

 
Podaj swój adres e-mail:
 


Wpływ globalizacji na przemiany w przemyśle zbrojeniowym na świecie

Autorzy: 
Paweł Fleischer

Od zakończenia Zimnej Wojny przemysł zbrojeniowy przeszedł istotną transformację po obu brzegach Oceanu Atlantyckiego. Spadek popytu na sprzęt wojskowy i zmniejszenie wydatków na badania i rozwój doprowadziło do poszukiwania nowych rynków zbytu oraz zarządzania.

Przemysł zbrojeniowy w przeciwieństwie do innych gałęzi gospodarki państwa wyróżnia się ze względu na charakter swoich produktów i znaczenie dla bezpieczeństwa narodowego. Przemysł zbrojeniowy tradycyjnie jest definiowany jako część gospodarki narodowej opartej głównie na przedsiębiorstwach państwowych, których zadaniem jest wypełnienie wymagań stawianych przez siły zbrojne państwa. Strategia przemysłu zbrojeniowego jest zdefiniowana przez politykę wewnętrzną państwa, ponieważ stanowi istotny element dla przetrwania kraju. W dzisiejszym świecie przemysł obronny jest instrumentem aktorów stosunków międzynarodowych, w którym państwa odgrywają rolę klienta, dysponenta jak i głównego donatora przemysłu zbrojeniowego.

Obecnie przemysł zbrojeniowy znajduje się w fazie rewolucji. Kryzys ekonomiczny zapoczątkowany w 2007 roku zmusił większość przedsiębiorstw z branży obronnej po obydwóch brzegach Atlantyku do rozpoczęcia procesu kolejnej konsolidacji swoich przedsiębiorstw oraz ekspansji na rynki dotychczas będące w drugiej kategorii. Ostatnie pogłoski mówią o rozważaniu przez Niemcy i Francję możliwości połączenia swoich największych stoczni wojskowych, ThyssenKrupp i DCNS, na wzór koncernu lotniczego EADS. W wyniku kryzysu ekonomicznego w dużej ilości państw ze względu na mało rentowność przedsiębiorstw sektora obronnego rozpoczęto przeprowadzanie prywatyzacji, zwłaszcza na obszarze Europy Wschodniej. Globalizacja przyśpieszyła tworzenie międzynarodowych rynków oraz współpracę transnarodową w dziedzinie bezpieczeństwa i obronności. Zarówno konsolidacja przemysłu zbrojeniowego w Stanach Zjednoczonych i dostrzeżenie przez Europę nieefektywności dotychczasowej współpracy prowadzi do zmiany systemu. Rządy państw w związku ze stale zmniejszającymi się funduszami na obronę, stają obecnie przed wyzwaniami postawionymi przez globalny rynek zbrojeniowy.

Obecnie przeważająca część przedsiębiorstw przemysłu zbrojeniowego włączająca się w proces globalizacji, tak naprawdę prowadzi do powstania przedsiębiorstw transnarodowych. Główną strategią przedsiębiorstw branży strategicznej jest:

  •   Maksymalizacja wartości rynku narodowego,
  •   Przeprowadzanie odpowiednich inwestycji w nowe technologie oraz  kooperantów,
  •   Rozwój sektora obronnego w skali globalnej,
  •   Zapewnienie środków zabezpieczających przed możliwością dezintegracji przedsiębiorstw.

Globalizacja w wielu aspektach wzmocniła przedsiębiorstwa branży obronnej umożliwiając międzynarodową działalność. Obecnie duża liczba firm poszukuje częściej kontraktów na rynkach zagranicznych niż opiera się na popycie wewnętrznym. Wpływ na konsolidację przemysłu zbrojeniowego zwłaszcza w Europie miało wpływ spadek zamówień w latach dziewięćdziesiątych połączony ze spadkiem wydatków na obronę oraz rozwój kosztownych technologii. Liczba programów zbrojeniowych ulega zmniejszeniu, czego praktycznym dowodem jest anulowanie większości projektów w ramach amerykańskiego Future Combat Systems. Najważniejszym wyzwaniem większości przedsiębiorstw przemysłu zbrojeniowego jest uczestnictwo w jak największej liczebności programów zbrojeniowych. Należy podkreślić znaczenie przedsiębiorstw obecnych w Stanach Zjednoczonych i na rynkach europejskich, które posiadają wciąż rosnące udziały w rynku na całym świecie. Większy nacisk klientów na mobilność, elastyczność i wytrzymałość sprzętu obronnego, jak również precyzyjność broni, wymusza na wojskowych ośrodkach badań i rozwoju (BiR) skupieniu się na technologiach informacyjnych (IT), które mają zastosowanie komercyjne na rynku cywilnym. Występujące obecnie trendy w technologii i przemyśle zacierają różnice pomiędzy przemysłem obronnym i innymi gałęziami przemysłu w branży elektroniki i informatyki. W przyszłości będzie więcej interakcji i synergii między przemysłem obronnym a cywilnym i wystąpi większe powiązanie sektorów. Do prowadzi to do wzrostu konkurencji na niektórych rynkach obrony i poszerzy możliwość zawiązywania kontraktów oraz łączenia spółek przemysłu obronnego i spółek cywilnych.

Obserwując globalny rynek zbrojeniowy najważniejszym producentem uzbrojenia na świecie od wielu lat są Stany Zjednoczone. Siedem z największych przedsiębiorstw na świecie znajduje się w Stanach Zjednoczonych. Należy podkreślić, że w głównej mierze znacznie amerykańskiego przemysłu zbrojeniowego jest wynikiem silnego zapotrzebowania na uzbrojenie armii Stanów Zjednoczonej oraz pozycji państwa na arenie międzynarodowej.

Przedsiębiorstwa zlokalizowane w Stanach Zjednoczonych oraz Europie zdominowały globalny rynek. Na 14 przedsiębiorstw czerpiących zyski z handlu bronią, 10 jest ze Stanów Zjednoczonych. Jednak w niektórych sektorach przemysł zbrojeniowy Stanów Zjednoczonych traci pozycję wiodącą. Zgodnie z raportem Military Balance 2010 opracowanym przez International Institute For Strategic Studies, w 2008 roku Rosja posiadała 17 % udziału w światowym handlu uzbrojeniem i sprzętem wojskowym, Stany Zjednoczone 38.4 %, Wielka Brytania 6.3 %, Francja 2.8 %, Niemcy 9.1 %, Włoch 1.3 %, Chiny 4.4 %. W piątce największych firm należą koncerny: Lockheed Martin (USA), BAE Systems (UK), Boeing (USA) Northrop Grumman (USA), General Dynamics (USA). W dalszej kolejności dopiero znajdują się przedsiębiorstwa europejskie EADS (Transeuropejska), Finmeccanica (Włochy). Sytuację na globalnym rynku obronnym pokazuje wzrost wartości eksportu Stanów Zjednoczonych do kwoty 46.1 mld dolarów. W opinii ekspertów wzrost jest wynikiem zapotrzebowania kontyngentów wojskowych na uzbrojenie i sprzęt, a w przyszłości może być podyktowany uzupełnieniem zapasów bomb przez kraje europejskie po zakończeniu operacji w Libii.

Jednym z aspektów globalizacji jest możliwość transferu pieniędzy w dowolne miejsce na świecie w szybkim tempie. Spośród pięciu największych amerykańskich przedsiębiorstw branży obronnej, Northrop Grumman posiada największą liczbę udziałów w rękach zagranicznych inwestorów – 7.5%. Następnie Lockheed Martin 7.2 %, Raytheon 4.6%, General Dynamics 3.5% i Boeing 7.8%. Amerykańskie przedsiębiorstwa pod względem posiadanych akcji przez zagranicznych inwestorów są międzynarodowe, jednakże należy uważać za takowe przedsiębiorstwa państwowe w Chinach albo Rosji. Przedsiębiorstwa europejskie posiadają bloki akcji, które są w posiadaniu zagranicznych inwestorów. Za przykład może posłużyć firma BAE, której 45 % akcji znajduje się w rękach zagranicznych. Aspekt finansowy globalizacji pozwolił przemysłowi zbrojeniowemu na sprzedaż akcji na giełdach papierów wartościowych. Do przykładów należy zaliczyć firmę BAE oraz debiutującą w 2006 roku firmę EADS. Wejście na giełdę papierów wartościowych pozwala przedsiębiorstwom na zwiększenie jawności finansowej spółek, poprzez spełnienie wymagań ustanowionych przez daną giełdę.

Kolejnym aspektem globalizacji jest proces prywatyzacji aktywów przedsiębiorstw będących wcześniej własnością państw. Trend ten można odnaleźć w większości gospodarek na świecie, jednakże w przemyśle zbrojeniowym zachodzi on wolniej. Powodem tego jest istotność sektora dla bezpieczeństwa narodowego państw. Pomimo tego, rządy państw europejskich rozpoczęły prywatyzację przemysłu zbrojeniowego w połowie lat dziwię dziesiątych w odpowiedzi m.in. na kryteria finansowe wspólnej waluty UE jak i rosnącej konkurencyjności na rynkach międzynarodowych. W Stanach Zjednoczonych prywatyzacja przyjęła formę outsourcingu po przez podpisywanie kontraktów z prywatnymi przedsiębiorstwami podejmującymi prace wcześniej wykonywane przez przedsiębiorstwa państwowe. Outsourcing nabrał prędkości w latach 80’, kiedy administracja prezydenta Reagana poszukiwała rozwiązań w usprawnieniu funkcjonowania rządu. Proces ten został pogłębiony podczas prezydentury Clintona, natomiast kadencję Busha, można nazwać swoistą eksplozją działań prywatnych przedsiębiorstw wojskowych. Private Military Contractors, którzy objęli swoją działalnością głównie dostarczanie usług związanych z logistyką oraz transportem, ochroną mienia i osób. Rozkład świata bipolarnego po 1991 roku doprowadził do powstania dużej ilości przedsiębiorstw na całym świecie. Należy wspomnieć jedynie o rosyjskiej Alpha założonej przez byłych agentów KGB, Levdan w Izraelu oraz najbardziej znaną Blackwater (obecnie Xe) w USA. Po inwazji na Afganistan działa 90 PMC oraz 20 regionalnych firm tego rodzaju. W 2007 roku, w samym Iraku było zatrudnionych 180 tysięcy kontraktorów, z czego 30 tysięcy stanowiło personel uzbrojony. Pracownicy należący do prywatnych firm dość często byli oskarżani o zabijanie niewinnych cywilów, brak dyscypliny, impulsywność, stosowanie tortur na więźniach oraz inne przestępstwa. Prywatyzacja oraz liberalizacja posiada jednak swoje ograniczenia. W Chinach przedsiębiorstwa zajmująca się sprzedażą broni konwencjonalnej oraz broni lekkiej dla reżimów stanowią istotne źródło dochodu dla Ludowej Armii Wyzwoleńczej, natomiast w przypadku rządu w Phenianie sprzedaż pocisków balistycznych.

Proces produkcji uzbrojenia i sprzętu wojskowego jest często skomplikowany i wymaga użycia odpowiedniego potencjału ekonomicznego oraz intelektualnego. W celu obniżenia kosztów produkcji jest przeniesienie produkcji na skalę międzynarodową. Jednym z czynników jest możliwość umiejscowienia przedsiębiorstw w różnych lokalizacjach. Istnieje możliwość pozyskania nowych pracowników z wysokimi kwalifikacjami, dostęp do nowego rynku zbytu, rozwój technologiczny. Przeniesienie produkcji do innej lokalizacji może spowodować obniżenie kosztów produkcji, co spowoduje większą atrakcyjność produktu. Przemysł zbrojeniowy oraz branże powiązane – lotnicza, elektroniczna, technologii informatycznych są poddane wpływom czynnikom kosztów, które determinują działalność przedsiębiorstw. Współpraca międzynarodowa przemysłu zbrojeniowego rozpoczęta w latach 60’ z powodów politycznych jest obecnie ekonomiczną koniecznością. Przemysł lotniczy jest najbardziej konkurencyjny w momencie rozwoju międzynarodowej baz produkcyjnych. Wyprzeda pozostałe sektory przemysłu zbrojeniowego pod tym względem. Boeing i Airbus, dwa największe przedsiębiorstwa z branży, traktują świat jak wielką szachownicę do swoich rozgrywek.

W przyszłości przedsiębiorstwa branży zbrojeniowej o zasięgu globalnym będę zachowywać się jak przedsiębiorstwa transnarodowe z innych sektorów gospodarki. Bezpieczeństwo narodowe nakłada pewne ograniczenia na transfer technologii, podstawowe techniki wytwarzania a zwłaszcza systemów integrujących wszystkie procesy. W innych aspektach inwestycje powinny być dokonywane na podstawie otwartego dostępu do rynku i efektywność przedsiębiorstw. Przedsiębiorstwa branży obronnej nie mogą się zadowolić się do bycia jedynie krajowym potentatem. Ponieważ obecnie są oceniane przez pryzmat rynku globalnego i muszą konkurować w skali globalnej. Nastąpi powolny proces spowodowany nieustającą presję na podnoszenia wydatków na BiR, zwiększania efektywności procesu produkcyjnego. Wiąże się to z wyeliminowaniem zbędnych połączeń i łańcuchów z przedsiębiorstw w procesie produkcji. Rozwoju większych, międzynarodowych przedsiębiorstw zwiększy zakres finansowania przez podmioty prywatne programów zarówno cywilnych i wojskowych.

Konkurencja pomiędzy firmami obszaru transatlantyckiego na rynkach światowych określi następną fazę rozwoju przemysłu obronnego. Europejczycy nie nadążają za Stanami Zjednoczonymi w obszarze konsolidacji przemysłu oraz technologicznym. Jeżeli wyzwaniem jest globalizacja, a niż tylko konsolidacja, opieszałość może okazać się zaletą Europy. Zarówno USA i Europa muszą sprostać spadkowi zamówień w sektorze obronnym i wewnętrznych ograniczeń prawnych. Jednak, jeżeli rząd Stanów Zjednoczonych nie obniży barier kontroli eksportu niektóre europejskie przedsiębiorstwa mogą rozpocząć ekspansję na inne rynki, zwłaszcza azjatyckie.

Reklama