Newsletter "Stosunków Międzynarodowych"

 
Podaj swój adres e-mail:
 


Porozumienie z Wassenaar - czym wolno handlować?

Autorzy: 
Tomasz Lachowski

Kontrola obrotu towarami i technologiami o znaczeniu strategicznym (w tym bronią i amunicją) stanowi istotny element polityki bezpieczeństwa zarówno w wymiarze krajowym, jak i globalnym. Należy przy tym zaznaczyć, że wskazany system kontroli ewoluuje, równolegle do zmieniającego się środowiska bezpieczeństwa międzynarodowego i narodowego. Jeden z istotnych mechanizmów kontroli obrotu tworzy tzw. porozumienie z Wassenaar.

Porozumienie z Wassenaar (pełna nazwa: Porozumienie z Wassenaar dotyczące kontroli eksportu broni konwencjonalnej oraz artykułów i technologii podwójnego zastosowania, sekretariat w Wiedniu) zostało zawarte w 1995 roku i stanowiło próbę ustanowienia mechanizmu, odpowiadającego zmienionemu układowi sił po zakończeniu okresu zimnej wojny oraz nowym zagrożeniom, którym towarzyszył problem rozprzestrzeniania broni konwencjonalnej oraz innych towarów i technologii o znaczeniu strategicznym. Porozumienie z Wassenaar zastępowało (choć nie w znaczeniu formalno-prawnym) zimnowojenne rozwiązanie, tj. Komitet Koordynacyjny Wielostronnej Kontroli Eksportu (COCOM) z siedzibą w Paryżu (utworzony 22 listopada 1949 r., rozpoczął swoją działalność 1 stycznia 1950 r.).

Mechanizm kontroli w okresie zimnej wojny

Warto w tym miejscu nadmienić, że głównym celem COCOM była kontrola nad rozprzestrzenianiem się technologii o znaczeniu strategicznym dla bloku wschodniego, przy czym pojęcie to nie wyczerpywała jedynie technologia wojskowa sensu stricto, ale także technologie zaawansowane o znaczeniu gospodarczym. Organizacja, o zdecydowanie „luźnym”, nieformalnym charakterze, została założona przez siedem państw świata zachodniego (USA, Francja, Wielka Brytania, Włochy, Belgia, Holandia i Luksemburg), następnie rozszerzona o kilka następnych państw członkowskich NATO (ostateczna liczba państw-stron to 17).

Podstawowy cel COCOM osiągany był poprzez ograniczanie i uniemożliwianie transferu nowoczesnych technologii do krajów tzw. bloku wschodniego. Podkreśla się często, że system ten, pomimo swojego nieformalnego charakteru, funkcjonował względnie skutecznie przez około 40 lat, co, przede wszystkim, zapewniały rozwiązania prawa wewnętrznego państw-stron. Nie można jednak nie wspomnieć, że właściwe postanowienia były „obchodzone” przez firmy-pośredników, co czasem odbywało się także za „cichym” przyzwoleniem państw zachodnich (przyczyny o charakterze politycznym). Zintensyfikowanie bądź „odprężanie” mechanizmu kontroli wymiany pomiędzy Wschodem i Zachodem odpowiadało stosunkom politycznym pomiędzy tymi dwoma blokami, a w szczególności pomiędzy dwoma mocarstwami tj. USA i ZSRR (co skutkowało np. zwiększaniem lub zmniejszaniem zakresu sprzętu objętego mechanizmem kontroli, czy udzielaniem zgody na eksport towarów znajdujących się na specjalnych listach sporządzanych przez COCOM).

Zmieniająca się sytuacja polityczna na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX. wieku spowodowała konieczność przeobrażenia mechanizmu kontroli eksportu towarów i technologii o znaczeniu strategicznym. Dotychczasowa formuła (linia podziału Wschód-Zachód) straciła swój przymiot racjonalności, dlatego sama organizacja zakończyła swoją działalność 31 marca 1994 r., a chęć powołania „Nowego Forum” i dokooptowania do niego państw byłego bloku wschodniego zaowocowało zawarciem, jak zostało to już wspomniane, Porozumienia z Wassenaar.

Porozumienie z Wassenaar – podstawowe założenia

Porozumienie jest tzw. porozumieniem otwartym, tzn. każde państwo może do niego dołączyć, po spełnieniu szeregu kryteriów wymaganych przez analizowany reżim kontroli. Decyzję o przyjęciu (jak i każdą inną) państwa-strony podejmują w oparciu o konsensus. Obecnie możemy wskazać 40 państw-stron Porozumienia (33 państwa, w tym Polska, określamy jako państwa-założycieli).

Kryteria wymienia załącznik 4 do Porozumienia wskazując, iż państwo winno:

a) być producentem lub eksporterem broni i innych towarów objętych postanowieniami Porozumienia;

b) objąć kontrolą obrót bronią konwencjonalną i innymi towarami, których Porozumienie dotyczy, a które wynikają z list kontrolnych Porozumienia;

c) zobowiązać się do pełnej akceptacji postanowień Porozumienia, co oznacza stworzenie efektywnego systemu prawnego kontroli eksportu broni i innych towarów i technologii;

d) popierać międzynarodową politykę nieproliferacji broni masowego rażenia, w tym zapewnić, że krajowy system kontroli obejmować będzie listy kontrolne innych organizacji ustanawiających reżim kontroli eksportu, m.in.: Grupy Dostawców Jądrowych oraz Grupy Australijskiej;

e) należeć do Układu o Nierozprzestrzenianiu Broni Jądrowej (NPT), Konwencji o Zakazie Broni Biologicznej i Toksycznej (BTWC), Konwencji o Zakazie Broni Chemicznej (CWC) oraz –tam gdzie ma to zastosowanie- do Układu START I (w tym protokołu z Lizbony).

Podstawowym dokumentem przyjętym w ramach Porozumienia z Wassenaar są tzw. Elementy Początkowe (Initial Elements), które statuują podstawowe cele analizowanego systemu kontroli eksportu, takie jak:

a) zwiększanie systemu bezpieczeństwa międzynarodowego i regionalnego, poprzez wdrażanie polityki przejrzystości i odpowiedzialności w zakresie handlu bronią konwencjonalną oraz towarami i technologiami podwójnego zastosowania (dual-use), co realizowane będzie przez wdrażanie odpowiednich przepisów prawa wewnętrznego przez państwa-strony;

b) uzupełnienie już istniejących mechanizmów kontroli proliferacji broni masowego rażenia;

c) wzmocnienie współpracy pomiędzy państwami-stronami, w celu zapobiegania nabywania broni i innych technologii, w tym głównie dla celów wojskowych, przez państwa, których zachowania mogą destabilizować sytuację w regionie;

d) zapewnienie, że: (I) Porozumienie nie jest skierowane przeciwko żadnemu państwu lub grupie państw; (II) nie będzie negatywnie wpływać na umowy handlowe zawierane w dobrej wierze (bona fide); (III) nie narusza prawa państwa do wykorzystania prawnie dozwolonych środków w celu zrealizowania prawa do samoobrony (art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych oraz- czego Porozumienie nie wskazuje-, jak wydaje się, prawo zwyczajowe, a także ogólne zasady prawa uznane przez narody cywilizowane);

e) wzmocnienie prewencji i zapobiegania nabywania broni konwencjonalnej oraz towarów (technologii) podwójnego zastosowania przez organizacje grupy terrorystyczne, co stanowi integralną część globalnej walki z problemem terroryzmu.

Porozumienie z Wassenaar tworzy reżim wymiany informacji między państwami oraz notyfikowania decyzji zawierających tak wyrażenia zgody na transfer (np. poprzez przyznanie licencji), jak i odmowy. Decyzja odmowna nie kreuje prawnego obowiązku dla innych państw-stron wydania tożsamej decyzji.

Porozumienie wprowadza także (I) listy towarów i technologii podwójnego zastosowania oraz (II) listę uzbrojenia. Państwa-strony zgadzają się objąć kontrolą wszystkie towary (technologie) oraz broń znajdującą się na wskazanych wyżej listach. Warto podkreślić, że choć kontrola eksportu dla poszczególnych państw jest określona i zdeterminowana przez listy tworzone na forum Porozumienia, to jednak poszczególne postanowienia dotyczące kontroli eksportu podejmowane są przez państwa-strony, co skutkuje tym, że implementacja ww. założeń nie jest jednolita, na co wpływ mają także procedury krajowe.

Kontrola eksportu broni i towarów podwójnego zastosowania w polskim porządku prawnym

Podstawowym aktem, dotyczącym problematyki (kontroli) eksportu broni i uzbrojenia (towarów i technologii), jest ustawa o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa z 29 listopada 2000 r.. Ustawa ta reguluje kwestie z ww. zakresu, wykonując przy tym stosowne postanowienie prawa Unii Europejskiej.

Co do zasady, ustawa wymaga uzyskania zezwolenia na eksport (a także import) towarów podwójnego zastosowania (zezwolenie o charakterze: indywidualnym, generalnym, bądź globalnym), jak i broni i uzbrojenia (tylko zezwolenie indywidualne).

Organ kontroli obrotu (minister gospodarki) odmawia (w drodze decyzji administracyjnej) lub może odmówić wydania zezwolenia w przypadkach, gdy wymagają tego: potrzeby obronności lub bezpieczeństwa RP, zobowiązania międzynarodowe RP wynikające z umów i porozumień międzynarodowych lub odmowa jest niezbędna dla wykonania tychże zobowiązań. Należy przy tym zaznaczyć, że wykonanie zobowiązań międzynarodowych to także problematyka wykonania embarga na broń i uzbrojenie (na ogół) nakładanego przez organizacje międzynarodowe (w tym przede wszystkim Radę Bezpieczeństwa NZ, zwłaszcza w rezolucjach przyjmowanych na podstawie rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych, ale także Unię Europejską, czy OBWE).

Wykaz uzbrojenia, uwzględniający zobowiązania międzynarodowe Polski (w tym zdeterminowany przez listy kontrolne tworzone w ramach Porozumienia z Wassenaar), przygotowywany jest przez ministra gospodarki w porozumieniu z ministrem spraw zagranicznych oraz ministrem obrony narodowej (po zasięgnięciu opinii właściwych urzędów) w drodze rozporządzenia – ostatnie rozporządzenie pochodzi z 1 lutego 2011 r.

Istotne wskazania jest rozwiązanie, które przewiduje art. 6 (6) analizowanej ustawy, tj. przygotowywanie przez Radę Ministrów (w drodze rozporządzenia) wykazu krajów, do których eksport towarów jest zakazany lub ograniczony – jak zostało to już wskazane wyżej, ma to znaczenie dla wykonywania przez Polskę sankcji międzynarodowych, w tym embarga na broń i amunicję oraz przedsiębiorców w zakresie możliwości prowadzenia wymiany handlowej z krajami znajdującymi się na liście.

Ustawa bywa krytykowana, głównie przez przedsiębiorców, ze względu na rozbieżności jej postanowień z odpowiednimi regulacjami prawa Unii Europejskiej, a także niewystarczająco precyzyjnym zapisem dotyczącym interpretowania międzynarodowych zobowiązań Polski, co w konsekwencji znajduje odzwierciedlenie w wydawanej decyzji administracyjnej. Warto wspomnieć, że trwają pracę nad nowelizacją ustawy. W maju bieżącego roku Rada Ministrów przyjęła zgłoszoną przez ministerstwo gospodarki nowelizację, która likwiduje wskazane rozbieżności oraz implementuje regulacje unijne (m. in. Wspólne Stanowisko Rady UE z 2008 roku ustanawiające kryteria oceny wywozu uzbrojenia do krajów trzecich). Nowelizacja ma w założeniu ułatwić proces uzyskiwania zezwoleń na eksport broni, wprowadzenie możliwości uzyskiwania zezwoleń generalnych (nie tylko indywidualnych) na eksport uzbrojenia oraz poszerzenia kręgu podmiotów mogących uczestniczyć w tego typu transakcjach.

Podsumowanie

Z całą pewnością kontrola eksportu broni (uzbrojenia) i amunicji, a także towarów i technologii podwójnego zastosowania stanowi istotny element polityki bezpieczeństwa, zarówno w aspekcie krajowym, regionalnym, jak i globalnym. Należy jednak zauważyć, ze wiele z rozwiązań (w tym będące przedmiotem analizy Porozumienie z Wassenaar) ma charakter regionalny (Europa) i ograniczony. Mając to na uwadze, na forum Narodów Zjednoczonych czynione są starania wykreowania uniwersalnego Traktatu o Handlu Bronią, który w swoim założeniu, w szczególności, miałby ujednolicić kryteria oceny dotyczące handlu bronią. W projekcie ‘Strategii Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP 2011-2022” z 2011 roku, przygotowanym przez ministerstwo obrony narodowej (oraz inne instytucje) jednym ze wskazanych celów jest „dbanie o skuteczność i wspierania rozwoju reżimu kontroli zbrojeń konwencjonalnych i rozbrojenia oraz środków budowy zaufania i bezpieczeństwa”, co dotyczy także kontroli handlu bronią oraz kontroli eksportu. Podsumowując, należy jednak zauważyć, że w toku prowadzonych prac legislacyjnych (oraz innych) konieczne jest umiejętne zbalansowanie dbania o rozwój polskich przedsiębiorców (całej gospodarki) oraz polityki bezpieczeństwa, w tym wykonywania zobowiązań międzynarodowych.

Autor jest doktorantem w Katedrze Prawa Międzynarodowego i Stosunków Międzynarodowych na Wydziale Prawa i Administracji (Uniwersytet Łódzki)
 

Reklama