Newsletter "Stosunków Międzynarodowych"

 
Podaj swój adres e-mail:
 


Obraz Polski i Polaków na Ukrainie

Działy Artykułu: 
Autorzy: 
Joanna Konieczna-Sałamatin

W ciągu ostatnich 20 lat pojawiła się znaczna liczba publikacji dotyczących zagadnień sąsiedztwa polsko-ukraińskiego, w szczególności w ujęciu historycznym. Prowadzone są też badania zarówno na temat społecznego odbioru stosunków międzypaństwowych, jak i wzajemnego postrzegania się Polaków i Ukraińców. Ukraińcy od wielu lat znajdują się na liście narodów, wobec których postawy są regularnie badane przez Centrum Badania Opinii Społecznej. Postawy Ukraińców w stosunku do Polaków analizowane są rzadziej, m.in. w związku z tym, że w ukraińskim dyskursie publicznym kwestie międzynarodowe zajmują nieco inne miejsce niż w Polsce, a w zainteresowaniu mediów i opinii publicznej priorytetową rolę odgrywa Rosja, a nie zachodni sąsiedzi Ukrainy.

Niniejszy artykuł prezentuje wyniki przeprowadzonego na Ukrainie sondażu dotyczącego wizerunku Polski i Polaków. Sondaż był przeprowadzony na liczącej 2 tys. respondentów reprezentatywnej próbie dorosłych mieszkańców Ukrainy. Niektóre zagadnienia poruszane w tym sondażu były badane również wcześniej, w ramach projektu Instytutu Spraw Publicznych zatytułowanym „Polska-Ukraina. Wzajemny wizerunek” w końcu 2000 r., było więc możliwe zbadanie dynamiki prezentowanych postawi i opinii.
Kontakty z Polską i Polakami

Ponad połowa mieszkańców Ukrainy (56%) twierdząco odpowiedziała na pytanie ankiety o kontakt z jakimiś materiałami informacyjnymi dotyczącymi Polski. Przy tym pytano o materiały przeczytane lub obejrzane w ciągu miesiąca poprzedzającego badanie. Jednocześnie co piąty badany Ukrainiec miał bardziej bezpośrednie doświadczenia z Polską – był w Polsce (10%), ma tam krewnych, znajomych lub współpracowników (10%).

Tabela 1. Zasięg oddziaływania źródeł informacji o Polsce

  

* Osoby, które mają krewnych czy przyjaciół w Polsce, ale również odwiedzali ten kraj, znalazły się w kategorii „byli w Polsce”, ponieważ uważamy, że jest to bardziej bezpośrednia forma kontaktu z Polską.

Warto zauważyć, że 39% pozostawało poza zasięgiem jakichkolwiek informacji o Polsce, a jedynie 21% miało kontakty bezpośrednie, tzn. byli w Polsce albo też mają z tym krajem jakieś związki osobiste (krewnych, przyjaciół, współpracowników). Przed dziesięciu laty (w końcu 2000 r.), kiedy było prowadzone podobne badanie, poza zasięgiem informacji o Polsce znalazł się mniejszy odsetek respondentów (27%). Częściowo jest to związane z tym, że pytanie dotyczyło informacji przeczytanych czy obejrzanych w ciągu miesiąca przed badaniem, a to bardzo zależy od aktualnych wydarzeń, czyli tego, czy Polska akurat jest, czy nie jest przedmiotem zainteresowania mediów na Ukrainie.

Wydaje się jednak, że w ciągu ostatnich dziesięciu lat zasięg kontaktów z Polską na Ukrainie rzeczywiście zmniejszył się. Miało na to wpływ wiele czynników, z których najważniejsze to umacnianie się pozycji państwa ukraińskiego na arenie międzynarodowej i związany z nim rozwój wszechstronnych kontaktów międzynarodowych (wobec czego znaczenie kontaktów z Polską zmalało, ponieważ Polska musiała niejako ustąpić miejsca innym krajom, dawniej praktycznie nieobecnym w ukraińskiej przestrzeni informacyjnej) oraz wprowadzenie wiz w 2003 roku, a następnie przystąpienie Polski do strefy Schengen które istotnie utrudniło Ukraińcom przyjazdy do Polski, czyli bezpośrednie kontakty z naszym krajem.

Odsetek osób mających za sobą odwiedziny w Polsce (10%) był w roku 2010 mniejszy niż w 2000 r., kiedy15% dorosłych Ukraińców odpowiedziało twierdząco na pytanie o wizytę w Polsce. Zmniejszający się odsetek osób mających za sobą wyjazd do Polski wynika z tego, że w ciągu 10 lat dzielących oba badania zmienił się skład badanej populacji (badano osoby w wieku od 18 lat). Różnica ta sugeruje, że wyjazdy do Polski stały się w ostatnich latach mniej popularne niż w końcu lat dziewięćdziesiątych.

Warto też zwrócić uwagę na to, że znaczna część osób mających za sobą odwiedziny w Polsce, była w naszym kraju co najmniej 3 razy. Takich częstych gości jest więcej niż tych, którzy byli tylko raz. Najczęściej przyjeżdżają osoby w wieku 40-49 lat. Przed dziesięciu lat najczęstsza była jedna lub dwie wizyty w Polsce i przyjeżdżali na ogół trzydziestolatkowie. Wydaje się więc, że ci, którzy w latach dziewięćdziesiątych nawiązali w Polsce jakieś kontakty czy współpracę – kontynuują ją i co jakiś czas do Polski przyjeżdżają. „Nowych” odwiedzających jest mniej.

Wykres 1. Liczba wizyt w Polsce po 1989 roku

Taka struktura wyjazdów do Polski w znacznym stopniu jest efektem polityki wizowej państw Schengen, stosowanej również przez Polskę. Zgodnie z wymaganiami publikowanymi m.in. na stronach konsulatów RP na Ukrainie, do otrzymania wizy potrzebne są dokumenty potwierdzające zakwaterowanie w miejscu przeznaczenia. Niewielu Ukraińców może sobie pozwolić na opłacenie nawet kilkudniowego pobytu w hotelu w sytuacji, kiedy tanie hotele na ogół nie mają stron internetowych i nie pozwalają na dokonanie zdalnej rezerwacji, mogącej być podstawą ubiegania się o wizę. Zatem wizę mogą otrzymać jedynie osoby mające jakieś wsparcie w Polsce – znajomych (czy choćby znajomych, znajomych), rodzinę, współpracowników itp.

Ograniczenie możliwości wyjazdów zagranicznych spowodowane polityką wizową sąsiadów Ukrainy powoduje m.in. to, że bardzo niewielu jej mieszkańców ma dziś ważny paszport. Na początku października 2010 r., kiedy przeprowadzono to badanie, paszport miało jedynie 19%Ukraińców.
Polska – bliska, czy daleka

Wskazane ograniczenia utrudniające kontakty ukraińsko-polskie sugerują, że geograficznie bliska Polska może być przez niektórych Ukraińców odbierana jako kraj daleki i zamknięty, a może nawet nieprzyjazny.

Odpowiedzi na pytanie otwarte Co Panu/Pani przychodzi na myśl, kiedy słyszy Pan/Pani słowo „Polska”? zdają się świadczyć o czymś przeciwnym – najczęstsze wypowiedzi o Polsce miały wymowę pozytywną, przy czym dość często podkreślano podobieństwa między Polską a Ukrainą. Oto odpowiedzi respondentów na tak postawione pytanie o skojarzenia z Polską:

1. Kraj przyjazny, podobny do Ukrainy, bratni, przyjazny naród, mili sympatyzujący Ukrainie ludzie (skojarzenia ze znakiem pozytywnym) – 26%(Zwyczajny kraj, taki jak nasz, żadnej wrogości do niej nie odczuwamy; Kraj taki jak nasz, ale ludzie żyją lepiej);
2. Skojarzenia neutralne, geograficzne – 23%(kiedyś byłem, przejeżdżałem przez Polskę w zeszłym roku, itp.)
3. Polska jako symbol sukcesu gospodarczego i lepszego niż na Ukrainie życia– 19%(Kraj, który podniósł swoją gospodarkę, nawiązał dobre stosunki z Zachodem i stał się europejski; Przykład tego, jak może się rozwijać kraj postsocjalistyczny).
4. Kraj europejski, członek Unii Europejskiej– 9%(zazdroszczę, że udało im się wstąpić do UE i zbudować swoje życie, to prawdziwi patrioci)
5. Katastrofa smoleńska – 5%
6. Historia (często skojarzenia negatywne w stosunku do Polski, ale nie tylko. Często wymieniano po prostu postaci historyczne) – 4% (Polacy dużo przeżyli w czasie II wojny, szybko byśmy znaleźli wspólny język; kto inny napisał: Walczyłem w Polsce, oni nas nienawidzą – nie lubię Polski; Polska zagrabiła część Ukrainy, odnosi się do nas negatywnie; Pamiętam wspomnienia rodziców, którzy mówili, że źle jest za władzy radzieckiej, ale nie daj Bóg wrócić pod panowanie Polski – oni uważają nas za niższych)
7. Skojarzenia z kulturą i sztuką – 3%(Artyści, twórcy, aktorzy i piosenkarze, szczególnie ci popularni kiedyś w ZSRR, np. Barbara Brylska, Anna German, ale również Chopin, Kopernik, filmy – jak np. Znachor, Czterej pancerni i pies)
8. Wspólna organizacja Euro 2012 – 3%
9. Negatywne skojarzenia, dotyczące zarówno relacji międzyludzkich, jak i międzypaństwowych – 3%(Ukraina pomogła Polsce ponieść się, a teraz patrzą na nas z góry; Nie podoba mi się Polska i niczego dobrego o niej nie mogę powiedzieć; Odczuwa się nieżyczliwość; Normalny kraj, ale takie wrażenie, jakby między Polską a Ukrainą przebiegł czarny kot)

Jak można zauważyć, najważniejsze elementy wizerunku Polski na Ukrainie dotyczą sukcesów gospodarczych (wysokiego poziomu życia, poradzenia sobie z kryzysem ekonomicznym) bądź politycznych (wstąpienia do Unii Europejskiej). Podobnie było przed dziesięcioma laty, choć Polska nie była wtedy w Unii Europejskiej. Ukraińcom podobają się zadbane i relatywnie czyste polskie miasta i życzliwi na ogół ludzie. Niektórzy pamiętają, że Polska należała do tego samego „socjalistycznego obozu”, co Ukraina i podziwiają, jak daleko od tamtej sytuacji odeszła. Kwestia poziomu życia i dobrobytu dominuje w ukraińskim obrazie Polski.

Prawie wszystkie wymieniane skojarzenia były związane z dniem dzisiejszym. Historia zajmuje w wizerunku Polski niewiele miejsca – dotyczyło jej około 4% skojarzeń, przy czym najczęściej (choć nie wyłącznie) pojawiały się one wśród respondentów z zachodniej części kraju. Przed dziesięciu laty skojarzenia z historią pojawiały się dwukrotnie częściej. Dziś, mimo utrudnienia kontaktów, Polaków i Ukraińców łączy coraz więcej elementów współczesności, więc skojarzenia związane z historią odchodzą na dalszy plan.

Stabilność czy stagnacja?

Porównanie obrazu Polski w oczach mieszkańców Ukrainy dziś i przed dziesięciu laty każe zastanowić się nad dziwną dynamiką wzajemnych kontaktów. W ciągu tych dziesięciu lat w naszych krajach wiele się wydarzyło: była pomarańczowa rewolucja na Ukrainie, Polska przystąpiła do Unii Europejskiej, oba kraje rozwijały się ekonomicznie w całkiem nie najgorszym tempie, powstały inwestycje polskie na Ukrainie i ukraińskie w Polsce… Rośnie popularność ukraińskiej kultury w Polsce: tłumaczone są dzieła literatury współczesnej, odbywają się koncerty, przyjeżdżają ukraińskie teatry, polska kultura – również ta najmłodsza – też jest na Ukrainie obecna.

A jednak Ukraińcy widzą Polskę głównie taką „z telewizji”. Obraz jest, owszem, ładny, ale mało plastyczny. Brakuje mu życia, emocji, osobistego stosunku. Trochę inaczej to wygląda na zachodzie Ukrainy, gdzie osobistych kontaktów jest więcej – zarówno tych dobrych, przyjaznych, jak i tych nie najlepszych, konfliktowych. Tam obraz Polski nabiera życia
.
Odpowiedzialność za ograniczanie intensywności kontaktów polsko-ukraińskich spada w dużej mierze na politykę wizową, ale to nie jedyny czynnik. Nie bez znaczenia jest też ukraiński brak zainteresowania tym, co wykracza poza lokalność, sprawy wewnętrzne. Trudno powiedzieć, jaki odsetek Ukraińców wyjeżdża poza granice obwodu, w którym mieszka – zapewne niewielki. Jeszcze mniej wyjeżdża za granicę, nawet do Rosji, gdzie nie potrzeba paszportu i nie ma bariery językowej ani kulturowej. Tylko 19% dorosłych mieszkańców Ukrainy ma ważny paszport.

Wydaje się, że wiele czasu musi jeszcze upłynąć, aby polsko-ukraińskie kontakty nabrały dynamiki odpowiedniej dla sąsiedztwa dwóch dużych europejskich krajów. I pracować nad tym muszą obie strony.

Badanie przeprowadzono w ramach projektu Instytutu Spraw Publicznych. Zostało sfinansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Polski. Sondaż – metodą wywiadu bezpośredniego – przeprowadził Kijowski Międzynarodowy Instytut Socjologii we wrześniu i październiku 2010 roku.